موذيات مجسّم مىشوند و در نظر او ظاهر مىگردند . اين مسئلهء تجسّم اعمال قطع نظر از براهين عقلى كه دلالت بر صحّت آن مىكند آيات قرآنى و اخبار نبوى و ولوى بسيار دربارهء آن وارد شده است از قبيل اين آيات كه مىفرمايد : يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ « 1 » و اين آيه كه مىفرمايد : إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً « 2 » و اين آيه : يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً « 3 » . و غير ذلك ، و اين حديث صريح نبوى كه مىفرمايد : انّما هى أعمالكم تردّ اليكم . بارى اين مسئلهء تجسّم اعمال يكى از مسائل مسلّم و محقّق در شرع و عقل است كه ديگر جاى هيچ شبهه نيست . پس جهنّم و بهشت باطن انسان است . مرحوم ملّا محمد بلخى خوب مىگويد : اى برادر تو همين انديشه‌اى * ما بقى تو استخوان و ريشه‌اى گر گل است انديشهء تو گلشنى * ور بود خارى تو هيمهء گلخنى گر گلابى بر سرو جيبت زنند * ور تو چون بولى برونت افكنند [ ملكات نفس مواد صور برزخى هستند ] از مباحث گذشته دانسته شد كه آدمى به ادراكات و افكار و اقوال و اعمالش سازندهء خود است و مدركات او عين هويّت و ذات او مىگردند ، و ملكاتش متن گوهر نفس ناطقهء او مىشوند لذا جزا نفس عمل است و عمل ، عين شخص . قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ « 4 » . پس خود ، كتاب اعمال و صحيفهء اقوال خود است و محشور با ملكاتش خواهد بود . در قبر كه همان برزخ است عذاب به واسطهء معاصى و اخلاق فاسده است . مثلا نميمه و غيبت و كذب از اسباب عذاب قبرند ، و سوء خلق با اهل و عيال سبب فشار قبر است چنان كه در « كافى » آمده است : انّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خرج فى جنازة سعد و قد شيّعه سبعون الف ملك

--> ( 1 ) - سورهء عنكبوت 29 - آيهء 54 . ( 2 ) - سورهء نساء 4 - آيهء 10 . ( 3 ) - سورهء آل عمران 3 - آيهء 30 . ( 4 ) - سورهء هود 11 - آيهء 46 .